Nasza Śmierć

Nasza Śmierć to projekt wystawienniczo-edukacyjny realizowany w Forcie Sokolnickiego przez Żoliborski Dom Kultury we współpracy z Instytutem Dobrej Śmierci. Jego osią jest próba odzyskania rozmowy o śmierci z obszaru tabu, lęku i instytucjonalnego automatyzmu, a następnie przywrócenia jej do sfery relacji, czułości, wspólnoty i wyobraźni.

Projekt został współautorsko rozwinięty przez Anję Franczak i Agnieszkę Saks. Anja Franczak, założycielka Instytutu Dobrej Śmierci, wniosła do niego doświadczenie pracy z żałobą, rytuałem pożegnania i edukacją funeralną. Agnieszka Saks współtworzyła koncepcję projektu w jego żoliborskiej odsłonie, odpowiadając za warstwę wizualną, botaniczną i zapachową oraz za koordynację realizacji po stronie Żoliborskiego Domu Kultury.

Nasza Śmierć została osadzona w kontekście programu PięknoPole, realizowanego od lat w Żoliborskim Domu Kultury przez Agnieszkę Saks i Krzysztofa Kowalewskiego. Dzięki temu projekt został wpisany w szersze myślenie o relacji człowieka z przyrodą, pamięcią, cielesnością i delikatnymi formami wspólnotowego doświadczenia.

W centrum projektu znajduje się prosta sosnowa trumna, która w toku działań staje się obiektem wspólnym: dekorowanym roślinami, mchami, porostami, korą i suszonymi paprociami, nasycanym obecnością, myślą i symbolicznym gestem. To nie jest martwy rekwizyt ani ilustracja śmierci, lecz forma przejściowa pomiędzy obiektem sztuki, rytuałem i doświadczeniem wspólnotowym. Wokół niej buduje się cała dramaturgia projektu: od wernisażu i wspólnego działania, przez rozmowy, spotkania indywidualne i praktyki pisarskie, aż po pożegnanie i finisaż.

Istotnym elementem projektu jest jego warstwa botaniczna i sensoryczna. Naturalne materiały, eco printing, wosk pszczeli, barwniki roślinne i autorska kompozycja zapachowa Agnieszki Saks wprowadzają do przestrzeni wystawy język ziemi, korzeni, żywic i ciała. Dzięki temu doświadczenie przemijania zostaje osadzone nie w chłodnej abstrakcji, lecz w tym, co dotykalne, organiczne i bliskie. Śmierć nie zostaje tu oddzielona od życia, lecz wpisana w jego obieg.

W realizacji warstwy materialnej i wizualnej uczestniczyły także osoby zaproszone do współpracy. Anna Ludwicka przygotowała eco printing i sitodruk na tkaninach. Krzysztof Skorupka odpowiadał za tekstylne elementy instalacji. Katarzyna Poniecka wykonała ceramiczne urny zapachową oraz trzy mniejsze urny przeznaczone na naturalne barwniki. Krzysztof Kowalewski przygotował naturalne barwniki wykorzystywane w działaniach pisarskich oraz pracy z osobami uczestniczącymi.

Ważną rolę w projekcie odgrywa również muzyka, która nie stanowi jedynie oprawy, ale współtworzy atmosferę przejścia, skupienia i wspólnoty. Finał projektu domyka koncert Garstki Ziemi, zespołu pracującego z dawnymi pieśniami za zmarłych z Mazowsza, Podlasia i Kurpiowszczyzny. Ich śpiew uruchamia pamięć o tradycyjnych formach pożegnania, a zarazem przywraca głosowi funkcję towarzyszenia żywym wobec straty i przemijania. Koncertowi towarzyszy oprawa wizualna przygotowana przez Ulę Milanowską i Sylwestra Łuczaka. W wydarzeniu Pożegnanie uczestniczy także Dęta Orkiestra Pogrzebowa, której obecność nadaje temu momentowi wymiar ceremonialny, wspólnotowy i poruszający.

Program projektu obejmuje instalację immersyjną, sesje indywidualne z Anją Franczak, Death Cafe, spotkanie z celebrantkami humanistycznymi, wydarzenie Pożegnanie oraz finisaż z koncertem Garstki Ziemi. Szczególną rolę odgrywają spotkania indywidualne prowadzone przez Anję Franczak w przestrzeni galerii. Tworzą one bezpieczną, kameralną przestrzeń rozmowy o lęku, przemijaniu, żałobie i osobistym wyobrażeniu dobrego pożegnania. Dzięki temu projekt nie kończy się na symbolicznym geście czy estetycznym doświadczeniu, ale otwiera realną możliwość spotkania z tym, co trudne, w sposób uważny, ciepły i nieprzemocowy.

Ważnym elementem programu jest także spotkanie z celebrantkami humanistycznymi, Emilią Mandes, Ewą Pawlik i Agnieszką Wójcińską. Ich obecność poszerza projekt o bardzo konkretny wymiar edukacyjny: rozmowę o tym, czym może być dobre pożegnanie, jak wygląda świecka ceremonia pogrzebowa i w jaki sposób można odzyskiwać sprawczość wobec rytuałów żałobnych.

Projekt został wsparty przez firmę pogrzebową Koperski, której obecność miała znaczenie nie tylko organizacyjne, ale również symboliczne. Włączenie partnera z obszaru infrastruktury funeralnej pozwoliło połączyć refleksję artystyczną z realnym wymiarem współczesnych praktyk pożegnania.

Nasza Śmierć nie proponuje gotowych odpowiedzi. Otwiera raczej przestrzeń, w której można zatrzymać się przy tematach najczęściej wypieranych lub oddawanych instytucjom: umieraniu, żałobie, pożegnaniu, pamięci, lękowi, ale też czułości i sprawczości wobec tego, co nieuniknione. Projekt stawia pytanie, czy śmierć może zostać pomyślana inaczej, nie tylko jako kres, lecz także jako część relacyjnego, materialnego i naturalnego porządku.

To również projekt o kompetencjach, których przyszłość będzie od nas coraz bardziej wymagać: zdolności rozmowy o stracie, odporności emocjonalnej, empatii, współobecności, uważności i wspólnotowego przechodzenia przez kryzys. Paradoksalnie są to także kompetencje przeszłości, zakorzenione w dawnych praktykach bliskości, sąsiedztwa i rodzinnego towarzyszenia śmierci. Nasza Śmierć proponuje więc nie tylko nowy język mówienia o przemijaniu, ale też odzyskanie czegoś, co zostało z kultury wyparte, choć nadal jest nam głęboko potrzebne.